Voor elk wat wils
De eerste variétéprogramma’s werden op de foor vertoond. In houten barakken introduceerden buitenlandse foorexploitanten vanaf de 2de helft van de 19de eeuw het fenomeen in ons land. Belgische foorkramers zoals goochelaar Van Caeneghem volgden hun voorbeeld. Deze pioniers bundelden verschillende foorattracties in één programma en legden zo de basis voor het variétéprogramma.

Vanaf de jaren 1880 werd het variétéprogramma overgeplaatst naar de echte variététheaters. Hier werd het publiek getrakteerd op een gevarieerd aanbod van acts van opeenvolgende artiestengroepen. Elke act duurde hooguit tien minuten, veel nummertjes duurden zelfs slechts een tweetal minuten. Het programma bestond meestal uit twee delen met een entr’acte of pauze. Variétéprogramma’s werden doorgaans elke avond van de week vertoond, met een extra matinee of namiddagvoorstelling op zondag en donderdag. Het variétéseizoen liep van oktober tot mei. Daarom combineerden veel variététheaters het aanbod met ander amusement zoals het Nieuw Circus in Gent waar ook circusvoorstellingen werden opgevoerd of zoals het Brusselse Palais d’été dat in de winter ‘Pôle Nord’ werd met een grote ijspiste.

Het variétéprogramma werd bekend gemaakt met affiches en strooibriefjes. De headliners werden met lettergrootte en kleur typografisch aangeduid. Traditioneel opende het programma met een drietal klassieke muzikale nummers, waarbij het publiek werd uitgenodigd plaats te nemen. Halfweg het eerste deel van het programma kreeg het publiek een eerste sensationeel nummer en net voor de pauze werd ook een klepper opgevoerd. Pas in het tweede deel verschenen de echte sterren. Het slotstuk was het hoogtepunt van de avond, waarna het volkslied of huislied volgde, de klassieke afsluiter van een avond vol variété.

Muziek, dans en zang waren vaste items in het variétéprogramma. Het orkest en het ballet werden in tegenstelling tot de rest van de vedetten niet wekelijks vervangen en waren meestal samen met de directeur verbonden aan het theater. Slechts voor weinig variétéartiesten was de sterrenstatus weggelegd. Velen van hen beoefenden naast de acts op het podium nog een job uit als circusartiest, caféhouder of arbeider. De meest getalenteerden groeiden uit tot internationale sterren, zodat het publiek attracties te zien kreeg van wereldniveau.

Door de grote diversiteit is het onmogelijk een volledige opsomming van variétéacts te geven. Het variétéprogramma was een verzameling van acts verbonden aan de foor, het circus, het panorama, theater, café-chantant, dans en concerts. Balletten, pantomines en spektakelstukken werden afgewisseld met acrobatische en komische acts. ‘Fenomenen’ waren evenzeer erg in trek bij het publiek. De fascinatie voor het lichamelijke uitte zich in het etaleren van afwijkingen en bijzondere gaven. Het was dan ook niet ongewoon dat dwergen, reuzen, siamese tweelingen of rekenwonders op het podium verschenen. Het variétéprogramma werd ook beïnvloed door moderne evoluties en uitvindingen zoals film, toerisme of nieuwe sporttrends. Ook de buitenlandse invloeden, zoals de intrede van jazzmuziek of de cakewalkdans waren onmiskenbaar.

De dolle jaren van het variététheater

Schouwburgen der Verscheidenheden
Voor elk wat wils
Zien en gezien worden
Van manvrouw tot femme fatale